Türkiye’ de Ekonomik Krizler – 1946-1954 ve 1958 Krizi

ekonomik-kriz

1929 Krizinin ardından Türkiye’ de ardı ardına üç büyük ekonomik kriz yaşandı. Bu makale de 1946, 1954 ve 1958 krizleri sebep-sonuç ilişkişi göz önüne alınarak incelenmiş ve krizlerden kurtulmak için izlenen yollar ve kullanılan argümanlar detaylarıyla anlatılmıştır.

2.Dünya Savaşı 1945 yılında bitmişti.Türkiye 1946 yılına kadar Atatürk’ün devletçilik politikasıyla başarıyla ekonomisini kalkındırmıştı. 1954′ de dünya da Kore savaşı bitmişti. Ülkede ise iklim şartları tarımı elverişsiz hale getiriyordu. 1950’lerdeki liberalizm politikaları ve dışarıdan sermaye ithalini amaçlamış serbestleşme programı Türkiye’yi 1958 krizine doğru götürdü.

-1946 Krizi-

2.Dünya Savaşı 1945 yılında bitmişti.Türkiye 1946 yılına kadar Atatürk’ün devletçilik politikasıyla başarıyla ekonomisini kalkındırmıştı.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan itibaren bir ulus devlet olarak varlığını sürdürüp gelişebilmesi kapsamında hükümetlerin temel hedefinin sanayileşme olmasına karşılık, tarım 1950 ortalarına kadar ekonomik gelişmede belirleyiciliğini korumuştur.

Nitekim tarımın GSYİH içindeki payının 1946-59 döneminde yüzde 37,5-45,6 arasında değiştiği görülmektedir.

Savaş yıllarında Türkiye’de üretimin hızla gerilemesinde tarımdaki düşüş etkili olmuştur.

Tarımda çalışan genç nüfusun askere alınması ve araç-gereç yetersizliği nedeniyle 1945 yılı tarımsal hasılası 1939 seviyesinin yüzde 59’una, GSYİH da aynı dönemde yüzde 71’ine gerilerken, savaş koşullarında artan stratejik madenler talebi sonucu madencilik ve elektrik, gaz ve su hasılalarında artış olduğu görülmektedir.

Savaş sonrasında tarımdaki gelişmenin katkısıyla milli gelir önemli ölçüde artmaya başlamıştır.

Türkiye’nin büyüme hızı 1946 yılında 31,9 idi.İktidarda CHP bulunuyordu.Ülkede tartışmalar vardı.

Şükrü Saraçoğlu’nun başında bulunduğu hükümet topraksız çiftçiye toprak vermek için kanun çikarma hazirligindaydi.

Çıkarılacak olan kanuna göre büyük toprak sahiplerinden alınacak topraklar kamulaştırılıp vatandaşa dağıtılacaktı.

Bu kanunun çıkmasına parti içinde başını Adnan Menderes’in çektiği büyük toprak sahipleri karşı çıkıyordu.

Parti içinde çeşitli kararlara itiraz eden ve gittikçe güçlenen bu şahıslar devletçiliğe karşı çıkarak 7 Ocak 1946 yılında Demokrat Partiyi kurdular.

21 Temmuz 1946 yılında yapılan seçimler de 62 milletvekili çıkardılar.

Seçim sonrasında Şükrü Saraçoğlu hükümetinin yerine Recep Peker Başbakanlığında ki CHP hükümeti geldi. Recep Peker Hükümeti,sanayi ve ekonomi alanında değişik kararlar aldı.

Bunlardan biri,döviz kurunu gerçekçi bir yapıya kavuşturmak için yaptığı TL’yi ABD Doları karşısında %50 oranında devalüe etmekti.(7 Eylül 1946)

Bu karar maliyet enflasyonuna sebep oldu,ithalat hızlı artıyordu ve dolayısıyla dış ticaret açığı da. Piyasalarda bir durgunluk ve daralma oluştu.
Sanayi projeleri rafa kaldırıldı.Yeni Çözüm yolları aranmaya başlandı.

Türkiye 1947 yılında 5016 sayılı yasa ile IMF’e üye oldu.

16 Nisan 1948 yılında General Marshall planından yararlanmak için 16 Avrupa ülkesiyle bugünkü adı OECD olan Avrupa İşbirliği Teşkilatını kurdu.Türkiye Marshall yardımlarından toplam 351 milyon dolar aldı.

Recep Peker Hükümeti,yapılan devalüasyon ve sonuçları nedeniyle kamuoyundan büyük tepki aldı.Bu yüzden istifa etti.Yerine 10 Eylül 1947’de Hasan Saka Hükümeti geldi.

Ülkede,özel sermaye ve teşebbüslerin önemi gittikçe artıyor ve ekonomideki gidişat kötüleşiyordu.Hükümet bir şey yapamaz hale gelmişti.

Nihayet 1950 yılında yapılan genel seçimlerde Demokrat Parti %53 oranında oy alarak iktidara geldi.

Demokrat Parti iktidara gelir gelmez devletçilik politikasının aksine eylemler yapmaya başladı.Tarım alanında yeni kararlar alındı.

Yeni topraklar tarıma açıldı.Kore savaşı ve iklim koşullarının iyi olması nedeniyle tarımdaki verimlilik ihracat fiyatlarını da artırdı.

Türkiye,buğday ihracatında 4.ülke konumuna yükseldi.1950-1953 yılları arasında GSMH %10 oranında arttı.

Demokrat Parti döneminde dış yardımlarda arttı böylece 1948 krizi atlatılmış oldu.

Ikinci Dünya Savaşı’nın başladığı 1944 yılında bütçe açık vermeye başladı.

Savaş, tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de ekonominin dengeleri sarstı.

Türkiye devalüasyonla da bu dönemde tanıştı. 1946 yılında, bütçe fazla vermesine rağmen ihracatı artırmak için devalüasyona gidildi.

Ancak hedefe ulaşılamadı.

-1954 Krizi-

Dünya da Kore savaşı bitmişti. Ülkede ise iklim şartları tarımı elverişsiz hale getiriyordu. Tarım ürünleri ihracatçısı olan Türkiye’nin ihracat oranı azalmıştır.

Ülkeye daha önce alınan 70 çeşit traktör vardı.Tarım alanındaki verimsizlikten dolayı ithalat yapılıyordu.

Ayrıca,traktörlere yedek parça getirilemediğinden ülkedeki montaj atölyeleri de kapanmıştı.80 e yakın traktörün kullanılamaz hale gelmesi tarımı bitirme noktasına getirdi.

Hammaddesi dışarıdan gelen ürünlerinde girdi fiyatlarının artması iç piyasadaki fiyatları da artırdı.

Bu sebeplerin yanı sıra plansız yatırımları içerideki siyasi koşullar,dış borç yükü ve kamu açıklarının artması ülkeyi çift rakamlı enflasyonla karşılaştırmıştır.

Enflasyon oranı önce %2.9’dan %10.3’e daha sonra da %20’lere kadar yükselmiş ve Türkiye’de ekonomik kriz olmuştur.

Menderes Hükümeti,krizden çıkmak için sanayi yatırımları yapıyordu ve bu yatırımlarda daha çok ithal ikamesi ürünler için fabrikalar kurdurtuyordu.

Bu amaçla şeker ve çimento fabrikalarına önem veriyordu.

Menderesin kurdurttuğu bu fabrikalardaki amaç özel sektöre de ucuz ara malı temin etmekti.

Kurulan bazı fabrika ve ofisler düşük fiyatlı mal sattıkları için açık verdiler.

1951′de bütçe açık vermeye başladı ve bu durum 1963′e kadar 12 yıl boyunca devam etti. Kore Savaşı dünya piyasasında hammadde fiyatlarını fırlattı.

Kredili ithalat uygulamasına geçildi. Bunun sonucunda ticari nitelikli dış borçlar ödenemez hale geldi. Dış borç yükü ve kamu açıkları arttı.

Plansız yatırımların da etkisiyle enflasyon yüzde 20′lere fırladı.

Hükümetin sanayiye ağırlık vermesine rağmen ekonomi yönetimini iyi sağlayamamaları başka bir krizin habercisiydi.

Dış sermayeye açılma ve serbest piyasa ekonomisine geçiş dönemi 1950-1954 yıllarında başladı. 1951 yılında bütçe açık vermeye başladı ve bu durum 1963’e kadar 12 yıl boyunca devam etti.

Kore Savaşı dünya piyasasında hammadde fiyatlarını fırlattı.

Kredili ithalat uygulamasına geçildi. Bunun sonucunda ticari nitelikli dış borçlar ödenemez hale geldi.

Dış borç yükü ve kamu açıkları arttı. Plansız yatırımların da etkisiyle enflasyon yüzde 20’lere fırladı ve Türkiye ekonomisi krize girdi.

Hükümetin ekonomi yönetimindeki başarısızlığını dönemin İngiliz Büyükelçisi Bowker bir raporda şöyle özetliyordu.

“1955 yılı Başbakan Menderes’in gerek enflasyonun kontrol edilmesi,gerek dış borcun azaltılması yolunda hiçbir adım atmaması ile sona erdi. Kısacası Türk Hükümeti yıl boyunca kendi imkanlarının ötesinde yaşadı.Ellerindeki paradan daha fazla harcadılar. Ödeyebileceklerinin üstünde de ithalat yaptılar.Gereksiz yatırımlara yöneldiler. Merkez Bankasını bütçe açığını kapatmak için kullandılar. Ümit petrol aramalarına bağlandı.”

1946 Devalüasyonundan sonra yapılan devalüasyondan arzu edilen amaçlar genellikle sağlanamadığından Türkiye özellikle istihdam anlamında, döviz girdilerinde ağır bir kriz yaşamıştır.

Bu krizin sonunda da 1950 yılında Cumhuriyet Halk Partisi,yirmi yedi yıllık iktidarını Demokrat Partiye devretmiştir.

-1958 Krizi-

1950’lerdeki liberalizm politikaları ve dışarıdan sermaye ithalini amaçlamış serbestleşme programı Türkiye’yi 1958 krizine doğru götürdü.

Demokrat Parti’li iktidar israftan kaçınmıyor ve kendi görüşünden olanlara popülist bir yaklaşım sergileyerek kaynakları gereğinden fazla harcıyordu.

Ayrıca ekonominin 1954 Krizinden çıkmasına rağmen önlemler yeterli ve kalıcı değildi.

1958 yılına gelindiğinde Türkiye’nin ödeme günü gelmiş dış borcu 256 milyon dolardı.

Fakat Türkiye’nin bu borcu ödeyecek döviz kaynakları yoktu. Ülkede bir kambiyo krizi meydana geldi.

1950’li yıllarda uygulanan dışarıdan sermaye ithaline ayarlanmış serbestleşme programı 1958 krizini hazırladı.

1958’e gelindiğinde Türkiye’nin günü gelmiş 256 milyon dolar tutarında dış borcu ve de kucağında bir “kambiyo krizi” bulunuyordu. Dış ticaret açığı büyüdü. 1958 yılında 55.3 milyon dolar olan bütçe açığı 1959’da 266.7 milyon dolara yükseldi. Türkiye 1959 yılında hayat pahalılığında Brezilya’dan sonra dünya ikincisi idi. Borçlardan dolayı dış kredi alınamıyor, ithalat yapılamıyordu.Ülkedeki tesisler ithal girdileri sağlayamadıkları için kapanma noktasına gelmişlerdi.

İşsizlik ve kıtlık had safhaya ulaştı. Batılı ülkeler, başta ABD, Uluslararası kuruluşlardan onay almadan kredi vermeyeceklerini söylüyorlardı.

Bu durumda ülke yönetimi uluslar arası kuruluşların desteğini sağlama çabası içindeydi. Ağustos ayında Türkiye IMF ile bir istikrar programı uygulamayı kabul etti. Devalüasyona gidildi. OECD, IMF ve Dünya Bankasından öneriler alınırken kredilerde sağlanmış oldu.

Vakit geçirmeden bu öneriler uygulamaya geçirildi;

Türk Lirasının değeri düşürüldü.

İç piyasadaki KİT’lerin ürünlerinin fiyatlari yükseltildi, dolayısıyla açiklari azaltildi.

Verimli ve kısa vadeli yatırımlara önem verildi.

Bütçede denklik sağlama çabaları artırıldı.

OECD’den alınan 359 milyon dolarlık kredi ve vadesi gelmiş 400 milyon dolarlık borçların ertelenmesine yukarıdaki önlemlerde eklenince kısa dönemli bir rahatlama oluştu. Ekonominin makro düzeyde bozulması ve sisteme büyük zarar vermesi yeni sorunların habercisi oldu.

Dış Ticaret açığının giderek artması ve döviz rezervinin kalmaması nedeniyle hükümet ekonomiyi canlandırmak için Doğu Avrupa ülkeleriyle takas yoluyla ticarete girişti.

1958 Devalüasyonundan sonra Türkiye yine ağır bir kriz yaşamış, bu krizi kısa bir sürede atlatamamış, kriz sosyal alanlara sıçramış ve 27 Mayıs 1960 ihtilali ile Demokrat Parti’nin, bu kriz ve di¤er sosyal ve siyasi nedenler ile iktidarına son verilmiştir.

Türkiye’ de Ekonomik Krizler – 1929 Krizi
Türkiye’ de Ekonomik Krizler – 1946-1954 ve 1958 Krizi
Türkiye’ de Ekonomik Krizler – 1969-1974-1978 ve 1980 Krizleri
Türkiye’ de Ekonomik Krizler – 1986, 1988-1989 ve 1991 Krizleri
Türkiye’ de Ekonomik Krizler – 1994, 1998-1999 ve 2001 Krizleri

——————————————————————————————–

http://www.bilgiyonetimi.org/cm/pages/mkl_gos.php?nt=480
http://ekutup.dpt.gov.tr/planlama/42nciyil/temela.pdf
ELDEM Edhem , Osmanlı Bankası Tarihi,199,İstanbul
ELDEM Vedat , Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomisi,Türk Tarih Kurumu, 1994
ERGİN Feridun,Atatürk Zamanında Türk Ekonomisi,Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı, 1977
GOLOĞLU Mahmut,Milli Şef Dönemi 1939-1960,Cem Yayınevi,1976
http://www.atonet.org.tr/turkce/bulten/bulten.php3?sira=316
KARLUK,Rıdvan,Türkiye Ekonomisi,Beta,İstanbul,1996.
KURUÇ Bilsay, Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi,Bilgi Yay.1987
NERE Jacques,1929 Krizi,Çeviren Namık Toprak,Ank.1980.
http://www.sabah.com.tr/2005/11/29/fin148.html
TEKELİ İlhan-İLKİN Selim, 1929 Buhranında Türkiye’nin İktisadi Politika Arayışları, ODTÜ,Ank. 1977.TEZEL S.Yahya, Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi,Yurt Yay., Ank. 1986.
TOKGÖZ Prof.Dr. Erdinç,Sanayileşmede Bölgesel Dengesizlikler, H.Ü. Yayını No.6-14,Ank.1976.
TOKGÖZ Prof.Dr. Erdinç , Türkiyenin İktisadi Gelişme Tarihi (1914-2001) İmaj Yayınları-Sayfa 43-47TUSİAD Raporları…
Türkiye Ekonomi Kurumu,Türkiye Ekonomisi Sektörel Analiz,Ankara 1998.

Kaynak : A.Tolga AKPINAR / Sinestezi E Dergi

Dersim’i Çağlayangil ve Batur’dan Dinliyoruz

Seyit Rıza’nın idamında görev alan İhsan Sabri Çağlayangil’dan “Dersimlileri fare gibi boğdular, gaz kullandılar” sözlerini ilk duyanlardan biri o dönem bürokrat olan CHP Grup Başkanvekili Kemal Kılıçdaroğlu. Kılıçdaroğlu, 22 yıl sonra Öymen’e sessiz…

 

Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) genel başkan yardımcısı Onur Öymen‘in sözleriyle 10 Kasım’da tepkileri üzerine çektiği Dersim harekatı, Cumhurbaşkanı Abdullah Gül‘ün Tunceli’de yaptığı ziyarette gündeme geldi.

Tuncelililer, kendilerini ziyaret eden Gül’e, 1938 yılında yaklaşık 12 bin kişinin Türkiye’nin değişik bölgelerine sürgün edildiği 40 ile 70 bin arasında insanın yaşamına mal olan Dersim harekatıyla ilgili, “devlet, iç barış için gönül alma veya özür mahiyetinde bir mesaj versin” istemini iletmişlerdi.

Bu sözler kamuoyunda tartışılmakta olduğu sırada Dersim meselesi, Mecliste yapılan demokratik açılım ön görüşmeleri sırasında Öymen’in hükümeti eleştirirken sarf ettiği sözler sadece Tunceli değil medya ve siyasette sert tepkilere neden oldu.

“Katliamı duyan Kılıçdaroğlu 22 yıl sonra tepkisiz”

Öymen, “Analar ağlamadı mı diyorsunuz? Analar ağladı diye kimse terörle mücadeleyi bırakmaz. Dersim isyanında da analar ağladı ama hiç kimse mücadeleyi bırakmadı o dönem. Sizin esasen terörle mücadele etmeye cesaretiniz yok” diyordu.

Öymen’in sözlerine tepkisiz kalan bir Cumhuriyet Halk Partili (CHP) de Kemal Kılıçdaroğlu idi. Oysa CHP Grup Başkan vekili ve İstanbul Milletvekili Kılıçdaroğlu, harekatın korkunç yönlerini ilk ağızdan duymuş bir kişiydi.

Hukukçu ve insan hakları savunucusu Hüseyin Aygün, 1987 yılında Tunceli’de kamu hizmetinde bir bürokrat olan Kılıçdaroğlu’nun Süleyman Demirel’in sağladığı bir randevuyla bizzat katliamın yaşandığı dönemde Seyit Rıza’nın idamında görev alan İhsan Sabri Çağlayangil ile buluşma imkanı bulduğunu ve şu sözleri işittiği söylüyor: “Dersimlileri fare gibi boğdular, gaz kullandılar”.

Bu söyleşiyi gerçekleştiren ve kayda alan kişi olan Kılıçdaroğlu, bu görüşmesinden 22 yıl sonra, Öymen’in sözleri kendisine hatırlatıldığında “yorum yok” diyecekti. (Kılıçdaroğlu’nun Çağlayangil’le yaptığı görüşmenin ses kaydı için tıklayınız)

Seyit Rıza’nın idamının yarınki yıldönümü öncesinde Bianet, Dersim harekatına tanıklık edenlerden Çağlayangil ve Muhsin Batur’dan o karanlık günleri aktarıyor:

Çağlayangil’den “Dersim Olayı”

Tanju Cılızoğlu‘nun hazırladığı ve Bilgi Yayınları’nın bastığı “Çağlayangil’in Anıları- Kader Bizi Una Değil, Üne İtti” kitabında (sayfa 72-73) isyancı olmakla suçlandığı için alelacele idam edilen Seyit Rıza ile ilgili bölüm Çağlayangil’den şöyle aktarılıyor:

…İşte bu olay, Dersim İsyanı’nın başlamasıdır. Atatürk olayla ilgileniyor ve ilgililere kesin talimat veriyor: “Bu meseleyi kökünden hallediniz”

…Ceza İnfaz Kanunu, her asılanın ayrı bir yerde asılmasını, asılanların birbirini görmemesini emrediyordu. Bu şartı da yerine getirmeye çalıştık. Her meydana dört sehpa kurduk. Vali, bir de çingene cellat buldu. Gece 12.00’de hapishaneye gittik. Farlarla çevreyi aydınlattık. Mahkemenin 72 sanığı var.

Sanıkları aldık. Mahkemeye götürdük. Çingene de geldi. Adam başına on lira istedi, “Peki” dedik. Sanıklar Türkçe bilmiyor. Mahkeme kararı açıklandı. Yedi kişi ölüm cezasına çarptırılmış, sanıklardan bazıları beraat etmiş, bazıları da çeşitli hapis cezaları almıştı.

Kararlar okununca hâkim, ilamda idam lafını kullanmadığı ve ölüm cezasına çarptırılmaktan bahsettiği için verilen hükmü iyi anlamadılar.

“İdam Tünne” diye bir vaveyla koptu.

Biz Seyit Rızayı aldık. Otomobilde, benimle Polis Müdürü İbrahim’in arasına oturdu. Jeep, jandarma karakolunun yanındaki meydanda durdu. Seyit Rıza, sehpaları görünce durumu anladı.

“Asacaksınız” dedi ve bana döndü: “Sen Ankara’dan beni asmak için mi geldin?”

Bakıştık. İlk kez idam edilecek bir insanla yüz yüze geliyordum. Bana güldü. Savcı, namaz kılıp kılmayacağını sordu. İstemedi. Son sözünü sorduk. “Kırk liram ve saatim var. Oğluma verirsiniz” dedi.

Bu sırada Fındık Hafız asılıyordu. Asarken iki kez ip koptu. Ben, Fındık Hafız asılırken Seyit Rıza görmesin diye pencerenin önünde durdum. Fındık Hafız’ın idamı bitti.

Seyit Rıza’yı meydana çıkardık. Hava soğuktu ve etrafta kimseler yoktu. Ama Seyit Rıza, meydan insan doluymuş gibi sessizliğe ve boşluğa hitap etti.

“Evlâdı Kerbelayıh. Bi hatayıh. Ayıptır. Zulümdür. Cinayettir” dedi.

Benim tüylerim diken diken oldu. Bu yaşlı adam rap rap yürüdü. Çingeneyi itti. İpi boynuna geçirdi. Sandalyeye ayağı ile tekme vurdu, infazını gerçekleştirdi.

Oğlu yaşında bir subayı öldürecek kadar katı yürekli olan bir insanın bu mukadder akıbetine acımak zor. Ama ihtiyarın bu cesaretine takdir etmekten kendimi alamadım. Asabım çok bozuldu. Emniyet müdürüne, “Ben üşüdüm, otele gidiyorum” dedim.

Seyir Rıza asılırken ileride oğlunun da sesi geliyordu:

“Kulun kölen olam. Sığırtmacın olam. Gençliğime acıyın, öldürmeyin beni!”

Batur, anlatmamayı tercih ediyor, özür diliyor

Milliyet Yayınları’ndan çıkan “Anılar ve Görüşler- Üç Dönemin Perde Arkası” kitabında (sayfa 25) ise Muhsin Batur, Dersim harekatında yer alan emekli bir general olarak, bunun bir katliam olduğunu doğrularcasına şunları söylüyordu:

…Günlerden bir gün Alayımıza emir geldi… tren yolu ile Elazığ’a intikal edilecek, bir süre orada eğitim gördükten sonra o zamanlar Dersim denilen bölgeye gideceğiz. Tren yolculuğumuz 40 kişinin paylaştığı kapalı yük vagonlarında pek ilkel ve zor koşullar altında gerçekleşti, Elazığ’ın biraz uzağında Harput’un eteklerinde çadırlı ordugâh kurduk ve bir müddet sonra ilk durak Pertek olmak üzere harekete geçtik ve iki ayı aşkın bir süre özel görev yaptık. Okuyucularımdan özür diliyor ve yaşantımın bu bölümünü anlatmaktan kaçınıyorum.

Alaya verilen özel görev, Elazığ bölgesinde büyük bir manevra ve resmi geçit ile bitti… subaylara ve bizlere Atatürk imzalı birer madalya dağıttılar.

Alaya verilen bu görev bittikten sonra tekrar yük vagonlarına binerek Gaziantep’e doğru yola çıktık, Narlı istasyonunda indik, iki günlük bir yürüyüşten sonra bir manevraya katıldık. Rahmetli Mareşal Fevzi Çakmak‘ın da manevrayı izlediğini, yapılan taarruzu beğendiği için tekrarını istediğini duyduk ve tekrarladık.

Ateş altında olduğumuz varsayımı ile hedef göstermeden sürünerek ilerliyor ve kısa sıçrayışlar yapıyorduk, bize böyle öğretmişlerdi… ancak tatbikat üzüm bağları içinde yapılıyordu… önümüzde daha iyi bir üzüm salkımı gördükçe öne doğru sıçrıyorduk.

Dersim Yalanları ve Gerçekleri (1)

Dersim Yalanları ve Gerçekleri / Sinan MEYDAN

Daha önce kamuoyuyla paylaşılmayan belge ve bilgilerle yeni bir Dersim Dosyası:

Genç Cumhuriyetin Dersim’e yönelik operasyonunun nedeni Kürtleri yok etmek, soykırıma uğratmak mıdır, yoksa rejim karşıtı, bölücü bir isyanı bastırmak mıdır? Neden sadece Dersim olaylarının sonuçlarından söz edilirken olayların nedenlerinden hiç söz edilmemektedir? Şimdi gelin hep birlikte 1937-1938’e uzanıp, Dersim İsyanı‘nı anlamaya çalışalım.En kanıksanmış Cumhuriyet tarihi yalanlarından biri “Atatürk’ün ve İsmet İnönü’nün liderliğindeki genç Cumhuriyetin, 1937-1938 yıllarında Dersim’de Kürtleri katlettiği!” biçimindedir. Ülkemizde bugün, tarihçisinden gazetecisine, eğitimcisinden siyasetçisine kadar neredeyse herkes, Türkiye Cumhuriyeti’nin Dersim’de bir kıyım ve katliam yaptığını peşinen kabul etmiş gibidir.Örneğin, İsmail Beşikçi‘nin bir kitabının adı, Tunceli Kanunu (1935) ve Dersim Jenosidi‘ dir. Hasan Cemal‘in bir yazısının adı da, “Dersim Katliamını Mazur Göstermeye Çalışmanın Ahmaklığı Üzerine” dir.”Dersim yalanı” Türkiye’de son zamanlarda sıkça siyasete alet edilmeye de başlanmıştır. Örneğin, Türkiye Cumhuriyeti’nin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, Meclis kürsüsünden defalarca “Tek Parti döneminde Dersim’de katliam yapıldı!” demiştir.”Dersim’de katliam yapıldı!” iddiaları, bugün bazı iç ve dış Cumhuriyet düşmanlarınca, Türkiye‘yi soykırımla suçlamak için kullanılmak istenmektedir. Örneğin, 13 Kasım 2008’de Avrupa Parlamentosu himayesinde Dersim Soykırımı Konferansı düzenlenmiştir. Düzenleyenler, bu konferansın amacını, Ermeni, Süryani, Pontus Rumlarına karşı soykırım suçu işleyen Türkiye’nin suçlar listesine yeni bir insanlık suçu daha ekleniyor: “Dersim soykırımı” biçiminde açıklanmıştır. Prof. Dr. Ronald Mönch, Dersim’de yaşananların insanlık suçu olduğunu savunarak Atatürk ve dönemin Bakanlar Kurulu üyeleri ile üst düzey askeri yetkililer için, “Yaşasalardı savaş suçlusu olarak yargılanmaları gerekirdi!” demiştir.19 Kasım 2009’da Dersim Soykırımı Konferansı’nın ikincisi yine Brüksel’de yapılmıştır. Bu toplantılardan sonra, Dersim harekatının ‘soykırım’ olarak tanımlanmasını isteyen bir heyet, bu olayları Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne götürmek için harekete geçmiştir. Aralarında ABD’li avukat Prof. Dr. Barry Fisher ile Dink davası avukatı Erdal Doğan‘ın da bulunduğu heyet, 12 Nisan 2011’de Tunceli’de incelemelerde bulunmuştur. Dersim yalanı, kartopu misali büyüdükçe büyümüş ve sonunda 1937-1938 Dersim isyanını bastıran CHP içinden bazıları bile bugün “Evet! Dersim’de katliam yapıldı!” deme noktasına gelmiştir.

Peki ama gerçekte Dersim’de ne olmuştur?

Gerçekten de Atatürk ve İnönü, Dersim’de Kürtlerin katledilmesini mi emretmiştir?

Genç Cumhuriyetin Dersim’e yönelik operasyonunun nedeni Kürtleri yok etmek, soykırıma uğratmak mıdır, yoksa rejim karşıtı, bölücü bir isyanı bastırmak mıdır? Neden sadece Dersim olaylarının sonuçlarından söz edilirken olayların nedenlerinden hiç söz edilmemektedir?
Şimdi gelin hep birlikte 1937-1938’e uzanıp, Dersim İsyanı’nı anlamaya çalışalım.

Dersim İsyanı’nın Kökleri Koçgiri İsyanı‘nda gizlidir

Dersim İsyanı ve sonrasındaki Dersim harekatını anlamak için öncelikle Kurtuluş Savaşı yıllarındaki Koçgiri İsyanı’na (1921) bakmak gerekir. Koçgiri İsyanı’nın zamanlaması, isyandaki emperyalizm parmağı, isyanda rol alan aktörler, isyanın bastırılma biçimi, isyanının bastırılma biçiminin istismar edilmesi, Cumhuriyet dönemindeki Dersim İsyanı’nı çağrıştırmaktadır. Dikkatli bir göz, Dersim İsyanı’nın köklerinin Koçgiri İsyanı’nda gizli olduğunu çok kolay bir biçimde görebilir. “Dersim sonuçtur; başlangıç Koçgiri İsyanı’dır”

Şimdi, sırasıyla Koçgiri İsyanı’ndan Dersim İsyanı’na uzanan düşünsel ve eylemsel çizgiye göz atalım ve Dersim’in Koçgiri’deki köklerini görelim:

1. Koçgiri İsyanı da Dersim İsyanı gibi emperyalistlerce kullanılmıştır: Koçgiri İsyanı’nı planlayan Kürt Teali Cemiyeti İngilizlerin kontrolünde bir cemiyettir. İngilizler, Kemalistlerin, Çerkez Ethem’le ve Yunan ilerleyişiyle iyice köşeye sıkıştığı bir zamanda Koçgiri İsyanı’nı organize ederek Milli hareketi sonuçsuz bırakmak istemişlerdir. Dersim İsyanı’nın arkasında da -Hatay meselesinin tartışıldığı günlerde Türkiye’nin elini zayıflatmak isteyen-Fransız emperyalizmi olduğu anlaşılmaktadır.

2. Koçgiri İsyanı da Dersim İsyanı gibi Bağımsız Kürdistan parolasıyla başlatılmıştır: Koçgiri İsyanında isyancıların taşıdığı yeşil, kırmızı, beyaz Kürdistan bayrağı ve isyancıların dillerindeki Kürdistan marşı, Baytar Nuri‘nin Sivas’ın Kangal ilçesinin Yellice bucağında Hüseyin Abdal Tekkesi‘nde yaptığı toplantıda, Sevr Antlaşması‘na uygun olarak bir Kürt devleti kurulması düşüncesini kabul ettirmesi, isyan sırasında Şadan aşiretinin Refahiye ilçesindeki hükümet konağına Kürt bayrağı çekmesi, Hozat toplantısı sonunda Baytar Nuri’nin babası İbrahim Ağa’nın hazırladığı 15 Kasım tarihli bildiriyle ayrılıkçı Kürt aşiretlerinin Ankara hükümetinden bir tür “özerk Kürdistan” talep etmeleri, Batı Dersim aşiretlerinin de 25 Kasım tarihli başka bir bildiriyle bağımsız Kürdistan talep etmeleri, İmranlı’daki yönetimi ele geçiren isyancıların hükümet konağına Kürt bayrağı çekmeleri ve Baytar Nuri’nin, “İlk önce Dersim’de Kürdistan istiklali ilan edilecek. Hozat’a Kürdistan bayrağı çekilecek. Kürt milli kuvveti, Elazığ, Malatya istikametinden Sivas’a doğru hareket ederek Ankara Hükümeti’nden resmen Kürdistan istiklalini,i tanımasını isteyecek” diyerek Koçgiri İsyanın amacını açıklaması, Koçgiri İsyanı’nın bağımsız Kürdistan isteğiyle çıkarıldığını şüpheye yer bırakmayacak bir biçimde kanıtlamaktadır.

3. Koçgiri İsyanının baş aktörleri Dersim İsyanı’nda da karşımıza çıkmıştır:

Koçgiri İsyanı’yla Dersim İsyanı arasındaki bağın ve sürekliliğin en açık kanıtlarından biri, 1921 Koçgiri İsyanı’nda ön saflarda yer alan Baytar Nuri, Alişer ve Seyit Rıza gibi isimlerin, Dersim İsyanı’nda da karşımıza çıkacak olmasıdır. Dersim İsyanı’nın ele başı Seyit Rıza’nın, Koçgiri İsyanı’nın perde arkasındaki kışkırtıcılarından biri olduğu gerçeği nedense Cumhuriyet tarihi yalancılarınca hep gözden kaçırılmaktadır. Bazı Kürt aşiret liderlerinin ayrılıkçı Kürtlerden ayrılarak Ankara’ya gidip TBMM’ye katılmaları üzerine Seyit Rıza ön plana çıkmıştır. Adamlarıyla birlikte köyünden çıkarak Dersim’e gelen Seyit Rıza, Sivas’taki isyancılara gidecek yardımı organize etmeye başlamıştır. Bütün plan ve program hazırlanmıştır, kış atlatılır atlatılmaz bağımsızlık ilan edilecektir. İsyancılardan Baytar Nuri, bu planı şöyle açıklamıştır:
“İlk önce Dersim’de Kürdistan istiklali ilan edilecek. Hozat’a Kürdistan bayrağı çekilecek. Kürt milli kuvveti, Elazığ, Malatya istikametinden Sivas’a doğru hareket ederek Ankara Hükümeti’nden resmen Kürdistan istiklalini tanımasını isteyecek.”

İsyanın yeni önderlerinden Seyit Rıza, TBMM’ye katılan Kürt milletvekillerinin Dersim’i temsil etmediklerini, çünkü Doğu Anadolu’da bir Kürt yönetimi kurularak bağımsızlığın ilan edildiğini bildirmiştir. Bu sırada Dersim’deki ayrılıkçı aşiret liderleri üzerindeki baskısını artıran TBMM, Baytar Nuri’yi tutuklamıştır. Baytar Nuri’nin tutuklanmasına isyancı aşiretler büyük bir tepki göstermişlerdir. Seyit Rıza, Baytar Nuri’nin hemen serbest bırakılmasını aksi halde hiç zaman kaybetmeden Dersim’den Sivas’a saldıracaklarını bildirmiştir. Bir taraftan Yunan ilerleyişi, diğer taraftan da iç isyanlarla uğraşan TBMM, yeni bir isyanı göze alamayarak Seyit Rıza’nın isteğini kabul etmiş ve Baytar Nuri’yi serbest bırakmıştır. Bu arada Dersim mutasarrıfı da tehdit edilerek bölgeden uzaklaştırılmış ve bölgenin tüm hakimiyeti aşiretlerin eline geçmiştir.

4. Koçgiri İsyanı da Dersim İsyanı gibi “bastırılması sırasında aşırı güç kullanıldığı” iddiasıyla tartışma konusu olmuştur: Dersim isyanını bastırmakla görevlendirilen Nurettin Paşa’nın “aşırı güç kullandığı, Kürtlere baskı yaptığı, suçsuz insanları da öldürdüğü” iddiaları ve bu doğrultuda başlatılan propaganda çalışmaları sonunda, hem bir af çıkartılarak Kurtuluş Savaşı’nın en kritik aşamasında isyancı Kürtçülerin çoğu serbest bırakılmış, hem de Kürtçü propaganda çalışmalarıyla isyancı Kürtçüler adeta mağdur durumuna getirilmiştir. Bu mağdur edebiyatı, ayrılıkçı Kürtçü hareketin işini kolaylaştırmaktan başka hiçbir şeye yaramamıştır. Bilindiği gibi benzer bir aşırı güç kullanma iddiası ve bir mağdur edebiyatı da Dersim İsyanı’ndan sonra başlatılmıştır. 1921 Koçgiri İsyanı’nın TBMM temsilcisi Nurettin Paşa tarafından çok sert bir biçimde bastırılması ve bunun ayrılıkçı Kürtçülerce propaganda malzemesi haline getirilmesi, Kürt hafızasında “Kemalist sistemin Alevi-Kürtlere düşman olduğu” biçiminde yer etmiştir ve bu hafıza, sonradan 1937-1938’deki Alevi-Kürt Dersim İsyanı’na meşruiyet kazandırmak için kullanılmıştır.

Özetle, emperyalizm ve onun yerli işbirlikçisi durumundaki ayrılıkçı Kürtçü aşiret liderleri, Kurtuluş Savaşı sırasında Koçgiri İsyanı’yla gerçekleştiremedikleri bağımsız Kürdistan projesini, Cumhuriyet döneminde gerçekleştirmek için, bir anlamda kaldıkları yerden işe başlayarak Dersim İsyanı’nı örgütlemişlerdir. Yani, Dersim’in kökleri Koçgiri’de gizlidir… Dersim’in kökleri bir başka yerde daha gizlidir…

Dersim İsyanı’nın Kökleri: Hoybun Cemiyeti ve Ağrı İsyanları

Türkiye’de 1919’daki Koçgiri İsyanı’yla 1937-38’deki Dersim İsyanı arasında, emperyalizm destekli, “bölücü” ve “irticacı” çok sayıda Kürtçü isyan çıkmıştır. Bu isyanlar içinde, Şeyh Sait İsyanı’ndan sonra en etkili Kürtçü isyan Ağrı İsyanlarıdır.

Koçgiri İsyanı, Nasturi İsyanı, Şeyh Sait İsyanı ve Ağrı İsyanlarının başarısız olması üzerine Dersim İsyanı; tertiplenmiştir. İlk Ağrı İsyanı Mayıs 1926’da, ikincisi Eylül 1927’de, üçüncüsü de Eylül1930’da çıkmıştır. Ağrı İsyanlarının arkasında Kürt-Ermeni dayanışmasıyla kurulan ayrılıkçı Hoybun Cemiyeti vardır. Hoybun Cemiyeti, Şeyh Sait İsyanı’ndan sonra yurt dışına kaçan ve İngilizlerle işbirliğine giren Kürt liderleriyle Ermeni Taşnak liderleri arasındaki işbirliği sonunda kurulmuştur. Hoybun Cemiyeti’nin kuruluşuyla ilgili ilk toplantı 1927 Şubat’ında İngilizlerin Revandiz Kaymakamlığı’na getirdikleri Seyyit Taha’nnn evinde yapılmıştır. İngiltere’nin Irak olağanüstü komiser yardımcısı Edmons’un organize ettiği bu toplantıda Türkiye’de çıkarılacak bir isyanla ilgili olarak şu kararlar alınmıştır:

a) İngilizler, Kürtlere para ve ihtiyaç halinde silah yardımı yapacaklardır.
b) Nasturiler, Kürt kıyafetleri giyerek isyana katılacaklardır.
c) Hazırlıklar tamamlandıktan sonra harekete geçilecektir.
d) İsyan Şemdinli Yüksekova’dan başlayacak ve hedef Van’ın ele geçirilmesi olacaktır.

Taşnak Ermenilerinden Leon Emirizyon, Sultanyan ve Aris adlı kişilerinde katıldığı ikinci toplantı Mart 1927’de yine Siyyit Taha’nın evinde yapılmıştır. Şeyh Sait’in oğlu Ali Rıza ile kaçak subaylardan Kasım ve İhsan Nuri’nin de katıldığı bu toplantıda Cemiyetin adı Hoybun olarak tesbit edilmiştir.

Kuruluş hazırlıklarına Irak’ta İngilizlerin kontrolünde başlanan Hoybun Cemiyeti, esas kuruluş kongresini Fransa’nın kontrolünde ve Ermenilerin güçlü olduğu bir bölgede yapmıştır. Kongrede cemiyetin başkanlığına Celadet Ali Bedirhan seçilmiştir. Merkez heyeti üyeliklerine ise, Süreyya Bedirhan, Kamuran Ali Bedirhan, Memduh Selim, Nizamettin, Tevfîk Cemil, Haso Ağa, Mustafa Bozan, Halil Rahmi, Cesim Ağa (Şihnu) Şerif, İbrahim ve Emin Ali Ağa seçilmişlerdir. Hoybun Cemiyeti, doğrudan genç Türkiye Cumhuriyeti parçalamak için kurulmuştur. Nitekim, kongrede Hoybun Cemiyeti’nin kuruluş amacı belirtilirken, “Türk Kürdistanı’nın bağımsızlığı olarak” tespit edilmiş, Türkiye’nin dışındaki “hiçbir millet ve devlete karşı aleyhtar ve tecavüzkar bir vaziyet almamayı şiarı ittihaz eylemiştir” denilmiştir. Hoybun Cemiyeti, isyan hazırlıklarına başlamış ve bu amaçla 1928 yılında, “Türkiye’de Kürtlerin Katliamı” adlı 48 sayfalık bir kitapçık bastırmıştır.

Hoybun Cemiyeti, özellikle para toplamak ve propaganda yapmak amacıyla Paris Taşnak Merkezi üyesi Çamlıyan ile Süreyya Bedirhan yoğun faaliyetlerde bulunmuşlardır. Çamlıyan faaliyetlerini daha çok Yunanistan, Bulgaristan, Romanya ve Mısır gibi ülkelerde yoğunlaştırmışken, Süreyya Bedirhan, Hoybun Cemiyeti’nin Avrupa temsilcisi olarak Paris’te bir büro açmış ve Avrupadaki faaliyetleri yürütmüştür. Süreyya Bedirhan, Avrupa’daki faaliyetlerinin yanında para toplamak ve Amerikan kamuoyunu etkileyerek ABD desteğini sağlamak amacıyla 1928 yılında ABD’ne gitmiştir. Hoybun Cemiyeti adına ABD’nin çeşitli yerlerinde konferanslar veren Süreyya Bedirhan ilk aşamada 20 bin dolar para toplamıştır.

Bedirhan, ABD’ndeki faaliyetleri esnasında Ermenilerle de yakın işbirliğine girmiş, Ermeni Kilisesi’nde de bir konferans vermiştir.

Süreyya Bedirhan’ın ABD’ndeki konferansları bir kitapçık halinde 1928 yılında Hoybun Cemiyeti tarafından İngilizce olarak yayınlanmıştır. Kitapçığa “Aynı Türk” başlığı adı altında bir giriş yazan Herbert Adams Gibboms; Süreyya Bedirhan’ın Kürt Milli Meclisi Hoybun’un temsilcisi olarak Kürdistan’ın durumunu Amerikan hükümeti ve insanlarına anlatmak için geldiğini belirtmiş ve Bedirhan’ın kısa bir biyografisini vermiştir.

Süreyya Bedirhan, Kürt isyanı ve medeniyeti adına Hoybun ve Kürdistan adına Amerika, İngiltere, Fransa ve İtalya’yı 1925 yılından beri Kürdistan’da Türklerin yaptıkları gaddarlığı incelemeleri için uluslararası bir komisyon kurmaya davet etmiştir.

Cemiyetin faal üyesi ve Ağrı isyanlarının elebaşısı İhsan Nuri, 1924 yılında Türkiye’den kaçarak Irak’a, dolayısıyla İngilizlere sığınmış, daha sonra 1930 yılında çıkan Ağrı İsyanları sırasında Kürtlerin davalarını Milletler Cemiyeti’ne götüreceğini basın aracılığıyla dolaylı yoldan duyurmuş, hatta Irak’ta yaptığı temaslarda böyle bir müracaatı teşvik etmiş, ayrıca Ağrı isyanları sırasında İngiltere’nin kontrolündeki Barzani Kürtleri, Irak sınırını geçerek Türkiye’ye saldırmıştır. Bütün bunlar dikkate alınacak olursa İngiltere’nin bölgedeki gelişmelerle yakından ilgilendiği ve en azından Türkiye’ye karşı yönlendirmeler ve kışkırtmalar yaptığını görülmektedir. 12 Nisan 1931 tarihinde İçişleri Bakanlığı’ndan Başbakanlığa gönderilen bir yazı ekindeki rapora göre; İngiltere’nin bölgedeki aşiretler ve gelişmelerle yakından ilgilenmesinin amacının, “Hakkari vilayeti ile Cizre’de dahil olmak üzere Irak Kürtleri hakimiyeti altında Irak ile Türkiye arasında bir Kürt hükümeti teşkil etmek” olarak değerlendirilmiş, bu amaçla Şeyh Mahmut’un Kürdistan Prensi ilan edileceği, Barzani şeyhi emri altına verecekleri, ve Nasturileri Kürtleştirmeye çalıştıkları belirtilmiştir.

Hoybun Cemiyeti, Temmuz 1929’da Halep’te iki toplantı yapmıştır. Bu toplantılara başta Celadet Ali Bedirhan, Memduh Selim, Cemilpaşa-zade Mehmet, Cemilpaşazade Kadri, Yado, Vahan Papazyan, Hrrşak Papazyan ve Karabet olmak üzere 45 kişi katılmıştır. Toplantılarda, Suriye’deki yerli ve Türkiye’den firari Kürtlerden “azami istifade edilmesi”, Türkiye’ye karşı yapılacak herhangi bir hareketin tam ve mükemmel olarak tamamlanmasına karar verilmiştir.

Hoybun-Taşnak ittifakında önem verildiği vurgulanan Dersim bölgesinde Koçgirili Alişir, Hoybun bildirilerini aşiretler arasında yayarak bu bölgelerin de Ağrı İsyanı’na destek olmasına zemin hazırlamıştır. Sonuçta Dersim aşiretleri üzerinde dini bir otoriteye sahip olan Seyit Rıza, devlet görevlilerine karşı direnişe geçmiş, bunun üzerine Ağrı bölgesinden oraya da kuvvet kaydırılmak zorunda kalınmıştır. Böylece merkezi Ağrı olan ayaklanmanın bütün Doğu Anadolu bölgesine yayılması hedeflenmiştir. Hoybun Cemiyeti dağıttığı bildiriler ve yaptığı propaganda ile isyancıların moralini yüksek tutmaya çalışmıştır. Nitekim Cemiyet, 1 Eylül’de yayınladığı bir bildiride, Türk ordusuna büyük kayıplar verdirildiği belirtilmiş ve aynı zamanda Türk kuvvetlerini, bazı köyleri yağmalamak ve bir çok insanı öldürmekle suçlamıştır.

Birinci Ağrı İsyanı, 16 Mayıs 1926’da Yusuf Taşo ve çetesinin İran sınırını geçip Beyazit köylerinden hayvan çalarak Ağrı yayalarına sığınması ve Hası Telli’nin halkı kışkırtmasıyla başlamıştır. İsyan başarıya ulaşmadan bir ay sonra bastırılmıştır.

1927 Eylül’ünde İkinci Ağrı İsyanı başlamıştır. Avrupa’da ve Amerika’da etkili olan ve Amerika’da bir şubesini açan Hoybun Cemiyeti, İkinci Ağrı İsyanı’nı desteklemiştir. Türkiye, Temmuz 1927’de Sovyet Rusya ile yaptığı bir anlaşma ile Kürt isyanlarına karşı Rusya’yı kendi yanına çekmeye çalışmıştır. Ağrı İsyanı’nda Sovyet orduları sınıra asker yığarak isyancıların hareket alanını daraltmıştır. 1928 yılına gelindiğinde İhsan Nuri liderliğindeki isyancı Kürt grupları Ağrı dağına hakim olmuşlardır. 2 bin kişiden fazla isyancı Kürt, dağlara çıkmıştır.

Hoybun Cemiyeti’nin organize ettiği Üçüncü Ağrı isyanı, 1930 yılında başlamıştır. Bölgedeki Celali, Süphanlı, Haydaranlı, Milanlı, Hasenanlı, Zirkanlı, Cibranlı ve Mokorlu aşiretlerinin katıldığı Ağrı İsyanı’nın lider kadrosuna Türk ordusundan firari yüzbaşı İhsan Nuri, Ermeni Zilan ve Bro Haso Telli oluşturmuştur. İsyana katılan aşiret mensuplarının yanında Ermeni ve Nasturi çeteleri de yer almıştır.

Genç Türkiye Cumhuriyeti, Hoybun Cemiyeti’nin organize ettiği Ağrı İsyanına karşı 1930 Haziran’ından itibaren askeri harekata başlama kararı almıştır. Mayıs 1930’da 4. ve 6. Kolordular Ağrı dağı yakınlarında toplanarak Ağrı İsyanı’nı bastırmak için harekete geçmiştir. İsyancılar, Türk ordusunun bir bölümünü üzerlerine çekerek asıl büyük ayaklanmaya destek vermek üzere aynı anda iki olay daha çıkarmışlardır. Bunlardan biri, 20 Haziran 1930 tarihinde Kör Hüseyin ve Eminpaşaoğullarının İran sınırını geçerek Zeylan’da başlattıkları isyandır. Bu isyanda öldürülen isyancının birinin üzerinde halkı isyana teşvik eden birkaç Hoybun Cemiyeti bildirisi ile mührü çıkmıştır. Bu sırada Doğu Anadolu’nun Dersim, Palu ve Viranşehir bölgelerinde de Hoybun Cemiyeti bildiriler dağıtarak halkı isyana çağırmıştır. Türkiye bu olayları bastırmaya çalışırken Irak’taki Şeyh Barzani ve Molla Hüseyin Şerif idaresindeki bir grup, Irak sınırından geçerek Oramar, Şal ve Şemdinli bölgelerinde de isyan çıkarmıştır.

7-14 Eylül 1930 tarihleri arasında yapılan askeri harekâtla Ağrı isyanı tamamen bastırılmıştır.

Özetlemek gerekirse;

1919’daki Koçgiri İsyanı’nı İngiltere desteklemiştir; Koçgiri İsyanı’na katılan isyancıların ele başları 1937-38’de Dersim İsyanı’nda da karşımıza çıkmıştır.
1924’te çıkan Nasturi İsyanı’nı İngiltere desteklemiştir.
1925’te çıkan Şeyh Sait İsyanı’nı İngiltere desteklemiştir.
1925’teki Şeyh Sait İsyanı sonrasında yurt dışına kaçan isyancılardan bazıları
1927 yılında Ermenilerle birlikte Hoybun Cemiyeti’ni kurmuştur. Hoybun Cemiyeti’ni İngiltere, Fransa ve ABD desteklemiştir.
1930’daki Ağrı İsyanı’nı Hoybun Cemiyeti’nce desteklenmiştir.
1937-38’deki Dersim İsyanı’nın alt yapısı 1928-29’da hazırlanmıştır.

Not: “Dersim Dosyası”ndaki bilgi ve belgelerin kaynaklarına, “Cumhuriyet Tarihi Yalanları, 2.Kitap” adlı kitabımdan ulaşılabilir.


Atatürk’ün 90 yıl önce verdiği röportaj!

Atatürk’ün o röportajı 90 yıl sonra yayınlandı

Atatürk'ün o röportajı 90 yıl sonra yayınlandı

Avusturya gazetesi Die Presse, Mustafa Kemal Atatürk ile 23 Eylül 1923’te yaptığı röportajı 90 yıl sonra tekrar yayımladı.

Avusturya gazetesi Die Presse’in 165. kuruluş yıl dönümü çerçevesinde 1923 tarihinde Atatürk ile ilgili yaptığı mülakatı yayımladı. Atatürk gazeteye verdiği mülakatta ‘düşmanlarımız yüzlerce yıldır Türklere karşı nefret duyguları besliyor’ dedi.

Gazete adına Josef Hans Lazar Atatürk ile mülakat yaptı:

Atatürk ile Mülakat… Modern Türkiye’nin Kurucusu Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin Oluşumu ve Daha O Zamandan Beri Avrupa ile Zorlu İlişkileri Hakkında Konuştu

23 Eylül 1923… Yeni Türkiye’nin kurucusunu görmek bugün bile kolay değil, üstelik onunla konuşmak çok daha zor. Türk Basın Bürosu sayesinde muhabirimiz yeni Türkiye’nin en yüksek iktidar sahibiyle bir görüşme sağlayabildi. Görüşme, Büyük Millet Meclisinin Cumhurbaşkanlığı Odası’nda gerçekleşti.

Güce ve müstesnalığa rağmen Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın kişiliği mütevazı, açık, basit ve doğal kalmış. Kullandığı kelimeler sakince seçilmiş ve düşünülmüştür, çehresinde hiçbir gayretsizlik, güçsüzlük, hedefsizlik ve söylenmemiş bir şey bulunmuyor. Bu yüz olgunlaşmış ve yoğunlaşmış enerjilerin, sıkı şekilde gerilmiş güçlerin bir resmidir.

Mustafa Kemal, tarihi önem arz eden açıklamalar yaptı. Milliyetçi Türk hareketinin başlamasından bu yana ilk kez, şimdiye kadar dikkatle ve itinayla kaçınılan cumhuriyet kelimesini kullandı: “Size yeni Türk Anayasasındaki birinci maddeyi tekrarlamak istiyorum: ‘Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Tüm yönetme gücü, yalnızca ve sınırsız şekilde halk tarafından kullanılır.’ Bu iki cümle ve bunların açıklaması, bir kelimenin -cumhuriyetin-, yanlış anlamalara fırsat bırakmayacak şekilde açık tanımıdır! Yeni Türkiye’deki gelişme süreci henüz sona ermedi. Bu yolun sonuna kadar gidilmeli. Değişiklikler, düzeltmeler, iyileştirmeler yapılması gerekiyor, son mükemmelleştirme henüz eksik. Türkiye şu anda yapı olarak ne ise çok kısa zamanda şekil olarak da o olacak: Bir cumhuriyet! Tıpkı Avrupa ve Amerika’nın farklı ve halihazırda mevcut cumhuriyetlerinin, standart ve esaslı prensiplere sahip olmasına rağmen dış yapılarında birbirlerinden farklılaşabilmesi gibi Türkiye, gerçek yapısında onlardan uzaklaşmadan daha bugünden sadece bazı belirli dış çizgilerde diğer cumhuriyetlerden farklıdır. Tıpkı diğer tüm cumhuriyetçi devletlerde olduğu gibi bizim de bağımsız bir meclisimiz var ve bizde de tüm bakanlar bizatihi kendilerine verilen hükümet işlerinden sorumludurlar.”

Mustafa Kemal Paşa, “Biz cumhurbaşkanı, hükûmet lideri ve sorumlu bakanları olan bir cumhuriyet olacağız ve yeni Türkiye’nin başkenti sorusu da böylece kendiliğinden cevaplanacak. Türkiye Cumhuriyeti’nin başkenti Ankara’dır.” dedi.

Görüşmenin devamında Avrupa basını tarafından Türkiye’nin düşmanca bir tavırla Avrupa’ya ve Batı medeniyetine sırt çevirdiğine dair defalarca gündeme getirilen meseleye de değinen Mustafa Kemal Paşa, şunları söyledi: “Ellerinde olan tüm araçlarla biz Türklere karşı nefret ve aşağılama duyguları beslemek, yüzlerce yıldan bu yana düşmanlarımızın geleneğidir. Bu duygular ve düşünceler, ruhlarına iyice yerleşmiş ve bizim yorulmadan savaştığımız özel bir Batılı zihniyet yaratmıştır. Tüm değişimlere ve olaylara rağmen bu hâlâ tam anlamıyla son bulmadı. Hâlâ bir Türk’ün her türlü ilerlemeye muhalif ve düşman bir insan olduğu, her türlü ahlaki ve entelektüel gelişmeye ehil olmayan bir barbar olduğu düşünülmek isteniyor. Bizi yıkılmaya mahkûm bir halk olarak görmekle tatmin olmayan Batı, çöküşümüzü hızlandırmak için her şeyi yaptı.”

Avrupa ile Mevcut İlişkiyi Çalışarak Desteklemek

Mustafa Kemal Paşa: “İmparatorluk döneminde, sultanların hükûmetlerinin daha güçlü ve rakipsiz bir şekilde bu halka hükmetmek ve her türden özgürce irade beyanını bastırmak adına Türk halkının Avrupa ile her türlü irtibatını engellemek için hırsla çaba gösterdiği doğrudur fakat biz Türk milliyetçileri açık gözlerle bakıyoruz, yurt içi ve dışındaki olayları dikkatlice takip ediyoruz. Halkımızın diğer tüm kültürlü halklarla irtibata geçmesini imkânlar dâhilinde kolaylaştırmanın bizim kendi menfaatimize olduğunun bilincindeyiz. Avrupa ile ilişkilerin hızlıca ve geciktirmeden geliştirilmesini çalışarak desteklemek için elimizden gelenin en iyisini yapacağız.”

Josef Hans Lazar: (doğum tarihi: 1895 İstanbul, ölüm tarihi: 1961 Viyana): 1920-1927 yılları arasında “Presse”nin Türkiye muhabirliğini yaptı. 1939’da Nasyonal Sosyalist rejimin Dışişleri Bakanlığında göreve başladı ve Madrid’de Basın Ataşesi olarak çalıştı.

Atatürk’e de o soruyu sormuşlar

Avusturya’da yayımlanan günlük Die Presse gazetesi, kuruluşunun 165. yılı için özel bir sayı çıkardı.Gazetenin 2 Ekim 1923 tarihli nüshasında yayımlanan özel sayısında ‘Mustafa Kemal ile söyleşi’ haberine yer verildi.

Ankara’ya özel olarak gönderilen bir muhabir tarafından yapılan röportajda Atatürk, yeni Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşu öncesi önemli açıklamalarda bulunuyor.

Türk ulus hareketinin başladığı günden bu yana ilk kez, kullanılmasından dikkatle kaçınılan ‘Cumhuriyet’ kelimesini telaffuz etti’ ifadelerine yer veriliyor.

AYNI SORUYU ATATÜRK’E DE SORDULAR

Türkiye’de 2013 yılında Avrupa medyasında sıkça sorulan ‘Türkiye Avrupa’dan yüzünü dönüyor mu?’ sorusu 90 yıl önce Mustafa Kemal Paşa’ya da soruluyor.

Atatürk’ün cevabı günümüzde yaşanan dış güçlerin komploları iddialarına paralel olarak oldukça manidar: ‘‘Düşmanlarımız için yüzyıllardan beri ellerindeki tüm imkanlarla Türk milletine karşı nefret ve aşağılama duyguları beslemek bir alışkanlık olmuştur. Biz kafalarda kökleşmiş ve özellikle Batı zihniyetinde ortaya çıkmış bu tür fikir ve düşüncelerle yorulmadan mücadele ediyoruz. Tüm yaşanan dönüşüm ve olaylara rağmen bu düşünceler hâlâ tamamen durmuş değil. Bu insanlar bir Türk insanını ilerlemeden rahatsız olan, barbar, ahlaki ve zihinsel gelişimlere karşı aciz bir insan olarak görmek istiyorlar.’’

Türk toplumunun Avrupa tarafından ‘düşüşe geçmiş bir halk’ olarak görülmesinden huzursuz olduğunu ifade eden Mustafa Kemal Paşa, Batı’nın bu düşüşü hızlandırmak için elinden geleni yaptığını ifade ediyor. Haberin devamında Atatürk ve Başbakan Tayyip Erdoğan’ı karşılaştıran bir köşe yazısı da yer aldı.

SEYİT ARSLAN – VİYANA

#duranadam “Erdem Gündüz”

18 Haziran, 09:06 Kimdi Peki Bu #duranadam?
Duranadamlar çoğalıyorÜzerinde beyaz, hafif kırışmış bir gömlek, altında gri bir pantolon, ayağının dibinde siyah bir sırt çantası… Duruyor. Saçı başı dağılmış biraz. Malum, hava sıcak. Ama sırf ondan da değil dağınıklığı… . Durmak da öyle kolay iş değil. Hele ki sekiz saat duruyorsan…

Ben #duranadam’ın yanına gittiğimde saat gece 1’i geçiyordu. Dayanamadım. Bir arkadaşım “Ben gidiyorum.” deyince, “Bekle!” dedim, “ben de geliyorum. Kimmiş şu #duranadam, biz de görelim.”

O saatte #duranadam peşine çoğul eki takmış bile. Taksim Meydanı’ndalar. Yüzleri AKM’ye, Türk bayrağına, Atatürk posterine çevrili… Etraflarını bir grup çembere almış. “Uzaklaşın, açılın, nefes alsınlar,” diyorlar. #duranadam’ın ayağının ucuna şişelerce su bırakılmış. Torbalarda yiyecek bir şeyler… İki kırmızı, bir de beyaz karanfiller…

Kalabalık artıyor, çember daralıyor. Hemen AKM önünde duran polis hareketleniyor. Esas #duranadam birkaç adım geri gitmiş. “Herhalde bacağına kan gitmedi, yer değiştirdi,” diye düşünüyorum önce. Hiç öyle sekiz saat dikilmişliğim yok ayakta. Polis yaklaşıyor. Herkesin dikkati kayıyor bir anda. Kafamı çeviriyorum. #duranadam yürümeye başlamış. Koşuyorum peşinden. “Konuşabilir miyiz?” diyorum. #duranadam’la işte böyle tanışıyoruz.

Adı Erdem. Başlarda söylemek istemediği soyadı Gündüz. 34 yaşında. Tiyatro, modern dans, performans sanatçısı. “Herhangi biriyim ben,” diyor.

İlk tepkisi medyaya: “Asıl şiddet, hiçbir şey olmamış gibi göstermekte. İnsanlar dinlenmiyor, fikirler dinlenmiyor. Dört insan öldü. Binlerce yaralı olduğu söyleniyor. Medya maalesef hiçbir şeyi göstermedi.”

Ama tepkisinin odağında iktidar var: “Hiçbir şey olmamış gibi şimdi meydanı açıyor olmak, Gezi Parkı’na ağaç dikiyor olmak… Bunlar iyi niyet göstergesi değil. Bunlar tiyatro.”

Konuştukça açılıyor Erdem. Etrafımızdaki gazeteci kalabalığı da artıyor bir yandan. Meydanda ise müdahale oluyor, duran diğer adamlar gözaltına alınıyor.

“Peki ne yapılmasını istiyorsun?” diyorum. “Bu sistemin tamamen değişmesi lazım. Buna isterseniz anarşizm deyin. Hükümetin istifası yetmeyebilir.”

Erdem aslında Gezi Parkı direnişine aktif olarak katılmamış. Sokaklara dökülen gençlerle gurur duyduğunu söylüyor. “Bu çığlığı asıl onlar başlattılar. Ama maalesef bu çığlığı duymadılar. Direneceğiz. ‘Direne direne kazanacagız!’ diyorlar ya, burada kazanmak kaybetmek yok. Burada zaten kaybolmuş dört can var. Bunun hesabı verilmelidir.”

Hani okurken belki kaşları çatık, sesi böyle yüksek perdeden, kürsüden konuşur gibi biri canlanıyordur kafanızda. Erdem neredeyse fısıldayarak konuşuyor. Mahçup. Bu kadar ilgiden, bunca sorudan sanki utanıyor. Kameraların yüzüne tuttuğu ışığa gözlerini kırpıştırarak bakıyor.

Kameralar ayrılıyor, ben ayrılmıyorum peşinden. Nedir derdi bu çocuğun diye merak ede ede dolanıyorum çevresinde. Bir yerde oturuyor, konuşuyoruz. Anlatıyor. Belli ki birilerinin onu dinlemesini, ona kulak vermesini istiyor. Neden, diye sormasını istiyor. Benim meramım bu, demek istiyor.

İtalyan yazar Fernando Pessoa’nın Anarşist Banker’inden bahsediyor, Sacco ve Vanzetti’nin siyasi görüşleri yüzünden nasıl infaz edildiklerini anlatıyor, Türkiye’de yaşanan birtakım olaylarla paralellikler kuruyor.

Bu arada Twitter #duranadam’la inliyor, dört bir yanda duran başka adamlar dururkenki fotoğraflarını paylaşıyor. Londra’da, Paris’te duran adamlar olduğunu duyunca yüzüne engelleyemediği bir gülümseme yayılıyor.

“Pasif direniş mi yapıyorsun?” diye soruyorum. “Sivil itaatsizlik,” diyor.

“Yarın yine duracak mısın?”

“Bir anlamı yok. Ben herhangi biriyim. Başka biri gelir, başka biri durur.”

“Ya zaten müdahale olunca kaçtı, şimdi de sokağa da çıkmıyor derlerse?”

“Desinler. Yapacak bir şey yok.”

Televizyon kanallarında performansları gösterilmeye başlanmış, duran penguen resimleri sosyal medyada paylaşılmaya başlamış bile. Hatta bir bakanın “Durmak yok, yola devam!” tweeti attığı bile söyleniyor.

“Geç oldu,” diyor, “Ben gideyim, arkadaşlarım bekler.”

“Dur,” diyor yanımızdaki birkaç kişi, “Hep birlikte çıkalım.”

Dinlemiyor. Üzerine siyah kazağını geçiriyor. “Şimdi tanımaz kimse beni.” diyor.

Bir kez daha “Yapacak bir şey yok.” deyip usul usul gidiyor.

“Kimdi peki bu #duranadam Erdem Gündüz?” diye düşünüyorum şimdi. Masum, tepkili bir genç mi? Kafası karışık bir meczup mu? Kitleleri kışkırtmak isteyen bir provokatör mü? Reklamını yapmak isteyen bir pragmatist mi? Yanıtını bilmiyorum. Bilebildiğim tek şey, bir insan eğer sekiz saat kıpırdamadan ayakta duruyorsa, kesin bir derdi vardır. Sormak gerekir.

Selin Girit / BBC Türkçe

Haberin Tamamı İçin: http://www.bbc.co.uk/turkce/haberler/2013/06/13061…

Durmakta ısrar edenler Emniyet’e götürüldü.

Ethem Sarısülük’ün vurulduğu yerde bir kadın durdu.

Bu arada oyuncu Fırat Tanış da, Taksim Meydanı’ndaki ‘Duran Adam’dan esinlenerek yolun ortasında durarak çektirdiği fotoğrafı Twitter’dan paylaştı.

18 Haziran, 08:06Duran İstanbul… Taksim’de Gece Boyu ‘Durma Eylemi’

Beşiktaş Çarşı Grubu'ndan 11 kişi Gezi Parkı olaylarıGezi Parkı protestolarının polisin sert müdahalesiyle dağtılmasının ardından dün saat 18.00’den bu sabaha kadar İstanbul yeni bir eylem şekli ile tanıştı: Durmak!

Polisin Gezi Parkı ‘na müdahalesinin ardından pazar günü Taksim’e çıkışların engellenmesini protesto eden performans sanatçısı Erdem Gündüz isimli bir kişi, dün akşam saatlerinde Taksim Metro çıkışında hareket etmeden ve konuşmadan beklemeye başladı.

İlk ‘duran’ Erdem Gündüz…

Polisin Gezi Parkı’na müdahelesini protesto eden Erdem Gündüz, dün akşam saat 18.00’da Taksim Metro çıkışında hareket etmeden ve konuşmadan beklemeye başladı. Protestoyu sosyal paylaşım sitelerinden gören vatandaşlar da destek için Gündüz’ün yanında hareketsizce durmaya başladı ve sayıları kısa sürede 300 kişiye ulaştı. Gündüz, akşam saat 20.00 sıralarında protestosu ile ilgili olarak, “Her şey ortada. İnsanları Taksim’e sokmuyorlar” şeklinde açıklama yaptı.

Gündüz, ihbar üzerine ‘durduk yere’ arandı!

‘DURUYORDU, ŞÜPHELENDİM’

Akşam saatlerinde ise polis ekipleri Gündüz’ü üstünü ve çantasını aradı. Meydan’da bekleyen Gündüz’ün yanına gelen polis ilk önce çantasını aradı. Gündüz’ün çantasında ilaç, eldiven, cüzdan, kitap, anahtar olduğu görüldü. Polis ayrıca Gündüz’ üzerini de aradı. Durumu polise ihbar ettiğini söyleyen bir vatandaş ise “Duruyordu dikkatimi çekti, bomba olur, bir şey olur diye 155’i aradım. Ben bir saattir oturuyorum bir saattir burada” dedi.

Durmakta ısrar edenler Emniyet’e götürüldü.

POLİSTEN MÜDAHALE: 10 GÖZALTI

Aralarında modacı Barbaros Şansal, oyuncu Selçuk Yöntem gibi isimlerin de bulunduğu “Duran Adam”lar eylemine geceyarısından sonra polis müdahalesi geldi. Hareket etmeden ve konuşmadan beklemeye başlayan grubu polis dağıttı. Protestoyu başlatan Erdem Gündüz müdahaleden hemen önce alandan ayrıldı. Müdahale, saat 01.50’de AKM önünde konuşlanan polisler tarafından gerçekleştirildi. Polisin güç kullanmadan yaptığı müdahaleye rağmen Taksim Metro çıkışında beklemekte ısrar eden 10 kişi ise gözaltına alındı. Gözaltına alınanlar otobüse bindirilerek ifadeleri alınmak üzere polis merkezine götürüldü. Protestocu grubun alandan çıkarılmasının ardından yaklaşık 100 polis Taksim Metro çıkışında beklemeye başladı.

Ancak müdahalenin ardından gece geç saatlerde bu kez 3 kadın ‘durma eylemi’ne başladı. Bekleyişlerini gün aydınlanana kadar sürdüren kadınlardan biri yere yığılarak baygınlık geçirdi.

İsmi öğrenilemeyen beyaz kıyafetli kadına su içiren diğer eylemciler, arkadaşlarını taksiye bindirerek hastaneye götürdü.

Göstericilerden bazıları Taksim Meydanı’nda yerlere yatarak uyurken, bazıları da çevrede temizlik yaptı. Taksim ve çevresinde görevli polisler ise sandalyelere oturarak ve kaldırımlara oturarak dinlendi.

BEŞİKTAŞ’TA BEKLEME

Bu arada “Duran Adam” eylemi Gezi Parkı eylemlerinin bir diğer önemli durağı olan Beşiktaş’ta da gerçekleştirildi. Taksim’deki duran adamın ardından bir kişi saat 00.00’da Kartal Heykeli önünde hareketsiz şekilde beklemeye başladı.

**Beşiktaş Çarşı Grubu’ndan 11 kişi Gezi Parkı olayları nedeniyle gözaltına alınmıştı.

Kartal heykeli önünde bekleyen bir kişinin yanına da 10 çift ayakkabı bırakıldı.**

‘Duran eylemci’ 5 saat kimseyle konuşmadan bekledi. Bu süre boyunca yanına Taksim’deki gözaltıları protesto etmek için de 10 çift ayakkabı bırakıldı. Eylemcinin heykel önündeki bekleyişi halen devam ediyor.

ETHEM’İN ÖLDÜRÜLDÜĞÜ YERDE DURDU

Bu arada durma eylemi Ankara’da Ethem Sarısülük için yapıldı. Gezi Parki eylemleri sırasında yaşamını kaybeden Ethem Sarısülük’ün vurulduğu yerde bir kadın durdu.

Öte yandan bu protestolar Twitter ‘ın dünya gündemi sıralamasında “duran adam” ismiyle en üst sırada yer aldı.

Bu arada oyuncu Fırat Tanış da, Taksim Meydanı’ndaki ‘Duran Adam’dan esinlenerek yolun ortasında durarak çektirdiği fotoğrafı Twitter’dan paylaştı.

BAKAN ŞİMŞEK: DURMAK YOK!

Duran adamların gözaltına alındığı saatlerde Maliye Bakanı Mehmet Şimşek şöyle bir tweet attı: Durmak yok, yola devam! Herkese iyi geceler.

(İhsan YALÇIN-Hasan YILDIRIM/DHA)

Haberin Tamamı İçin: http://www.radikal.com.tr/turkiye/duran_istanbul_t…

Duranadam, gözaltına alınmadan bırakıldı: “Ben bir performans sanatçısıyım Benim duruşum medyaya karşı.. 4 insan öldü ve medya bunu görmedi. Çevik kuvvet müdahaleye hazırlanıyordu. İnsanlar zarar görmesin diye eylemi bitirdim”.

Sözcü’nün haberine göre duranadamın yanındakiler eylemin 6. saatinde, 02.00 sularında gözaltına alındı

Taksim Meydanı’ndaki durma eylemi ile gündeme oturan performans sanatçısı Erdem Gündüz.

18 Haziran, 01:06 Taksim’de ‘Duran Adam’

Taksim’de dün akşam saat 20.30’da Atatürk Kültür Merkezi karşısında durarak, AKM’de asılı Atatürk posteri ve Türk bayrağına bakan ‘duran adam’ sosyal medyada dünyada trend topic oldu. Kımıldamadan AKM’ye bakan ‘Duran Adam’ın dört saatten beri kımıldamıyor.**

Taksim Meydanı’nda Atatürk Kültür Merkezi’ne bakan bir kişinin ‘pasif eylemi’ sosyal medyada geniş yer buldu. AKM yönüne bakan duran adam, Twitter’de dünyada trend topic oldu.

Pasif eylemciyi fark eden polis memurları Duran Adam’ın çantasını aradı.

Konuyla ilgili Twitter’dan bir açıklama yapan oyuncu Ruken Demirer ‘Duran Adam’ın kendi ev arkadaşı olduğunu, eylemin 1 ay süreceğini, akşamları üç saatliğine kandisinin eylemi devralacağını iddia etti. Demirer ayrıca Duran Adam’ın çantasında su ve bisküvi olduğunu belirterek yarın için bisküvi bırakılmasını rica etti.

ANKARA’DA DA DURAN KADIN

Öte yandan Gezi Parki eylemleri sırasında yaşamını kaybeden Ethem Sarısülük’ün vurulduğu yerde de bir kadın kımıldamadan duruyor.

Duran Adam’ın, sanatçı Erdem Gündüz olduğu öğrenildi.

Haberin Tamamı İçin: http://www.hurriyet.com.tr/gundem/23530185.asp

Diğer Kaynaklar

Duran Adam Gözaltına Alındı – posta.com.tr
Duran Adam Gözaltına Alındı – bianet.org
Duran Adam Gözaltına Alındı – haberturk.com
Duran İstanbul… Taksim’de Gece Boyu ‘Durma Eylemi’ – f5haber.com
Duran İstanbul… Taksim’de Gece Boyu ‘Durma Eylemi’ – cnnturk.com
Duran İstanbul… Taksim’de Gece Boyu ‘Durma Eylemi’ – finansgundem.com